27 Şubat 2012

ÇİĞDEM ÇİÇEKLERİ

Çiğdem ( crocus ),  süsengiller ( iridaceae ) familyasından bir bitki cinsidir. Çok sayı da türü olan bu bitkiler soğalı olup mavi ve sarı renkli çiçekler açarlar.
Çiğdemler değişik adlarla yurdumuzun bütün bölgelerinde doğal olarak  yetişmektedir. Bunlardan bazıları endemiktir, sadece yurdumuzda yetişmektedir. En tanınmışı;  ayni zamanda değerli bir baharat olan safrandır ( crocus sativus ).

Güzün ve kışın çiçek açan bir tür çiğdem çiçeği
 "GÜZÇİMİ" ( Crocus pallasii )
Yurdumuzda zambakgiller ( liliaceae ) familyasının ( Yeni familyası. colchicaceae / acıciğdemgiller ) 'colchicum' cinsinden olan bitkilere ise;  'acıçiğdem' denir. Bunlar  'crocuc' türleri gibi yenmez, zehirli bitkilerdir. Genel olarak sonbaharda; pembe, sarı, eflatun renkli çiçek açarlar.Yurdumuzda  yetişen çok sayıda acıçiğdem türü vardır. Bu bitkilerden  bazıları süs bitkisi olarak ve ilaç yapımında  kullanılmaktadırlar.

Bir bitkinin gerçek çiğdem mi yoksa acıçiğdem olduğunu anlamak için; erkek organlarına bakmak gerekir. Gerçek çiğdemlerin üç, zehirli olan acıçiğdemlerin ise altı erkek organı bulunur.

Vargit çiçekleri ( Doğukaradeniz yaylalarından )
Doğukaradeniz yaylalarında havaların soğuması ile çiçek açmaya başlayan  'vargit çiçeği' ( colchicum speciosum ) de bir tür 'acıçiğdem' dir. Vargit çiçeklerinin açmaya başlaması yayla mevsiminin bittiğinin işareti sayılır.
Vargit çiçeklerinin açması ile pembeye boyanan  karadeniz yaylaları, sonbahar da bir başka güzel olur.

Nergisgiller ( amaryllidaceae ) familyasının  'sternbergia' cinsinden olan bazı bitkilerin çiçekleri de kadeh şeklinde olup çiğdeme benzer. Sonbaharda sarı renkli çiçek açan bu bitkilere; 'güz nergisi' ya da 'sarı çiğdem' denir. Bunlardan yurdumuzda en yaygın olanı;  karaçiğdem  ( sternbergia lutea ) dir. Kayış şeklindeki yeşil yaprakları çiçek açtıktıktan sonra çıkar, soğanları zehirli olup yenmez.

Bir adı da karaçiğdem olan güz nergisleri ( Sternbergia lutea ).
Karagöl mermer ocağı / Seferihisar.
Sternbergia lutea.
Karagöl mermer ocağı,  Sığacık / Seferihisar.
Bir adı da 'güz nergisi' olan  karaçiğdem çiçeği.
  ( Karagöl mermer ocağı / Seferihisar )
Safranbolu'ya adını vermiş olan 'crocus sativus -safran ', aslın da  bir tür çiğdemdir. Bu bitkinin çiçeğinden elde edilen 'safran' çok değerli bir baharattır, eskiden beri yemeklere tat ve renk vermesi için kullanılmaktadır.
Safran çiçekleri eskiden sarı boya yerine de kullanılmıştır,  ayrıca  ilaç ve kozmetik sanayinde kullanılmaktadır.

Safran çiçeği ( crocus sativus ) 
Adı çiğdem olan bir başka  bitki
Kum çiğdemi / Mor yıldız ( Romulea tempskyana )
Giresun ve Ordu illerimizde, ilkbaharda beyaz çiçekler açan sakarca (yörede topulca denir ) bir tür çiğdemdir. Soğanları ve yaprakları kızartılarak sebze olarak  yenir.
Sakarca gibi  beyaz çiçekler açan bir başka çiğdem  ise, akyıldız'dır. Bir çok çeşidi olan akyıldıza; tükrük otu, köpek soğanı da denir. Bazı çeşitlerinin yaprakları sebze olarak yenir.

Akyıldız  ( Tükürük otu,köpek soğanı,karga soğanı )
Çiğdem, diğer çiçeklerden farklı olarak soğuktan ve rüzgardan etkilenmez. Dağların, yaylaların  cesur ve güzel bekçileridir.
Kadınlarımızın isimlerinin yüzde ikisinin 'çiğdem' olması, halkımızın bu çiçeği ne kadar çok sevdiğini  göstermektesir.
Bahçeme diktiğim  sarı çiğdem çiçeği.
( crocus chrysanthus )
Çiğdem, eski çağlardan beri insanların tanıdığı ve yararlandığı bir bitki olmuştur. İnsanoğlu ondan; kimi zaman zehir, kimi zaman ilaç, bazende yiyecek olarak yararlanmıştır.

Edebiyatımızda da çiğdem çiçeğinin önemli bir yeri vardır. 'Benim sadık yarim kara topraktır.' diyen Aşık Veysel, 'Çiğdem der ki ben alayım / elayım', türküsünde ise;  onu en güzel çiçek olarak niteler.

Çiğdem, mitolojide de hikayesi olan bir çiçektir. Tanrı Hermes, çok sevdiği arkadaşı  'Crucus' ölünce, onu çiğdem çiçeğine dönüştürerek yaşatır. Latincede ki  'crocus' isminin  buradan geldiği söylenir.

Güz acıçiğdemi / Sürincan
Colchicum variegatum / Seferihisar
Çiğdem, yetişmesi kolay bir çiçekdir, saksıda ve bahçede yetiştirilebilir.Ama o en güzel doğada yetişir.
Doğayı koruyalım ki, bizi  bu güzel çiçeklerinden mahrum bırakmasın.


Hiç yorum yok:

Yorum Gönder