23 Ekim 2015

HANGİ KANTARON!

Yurdumuzda 'kantaron' adıyle bilinen çok fazla bitki var. Yazıma "hangi kantaron" diye başlık atmamın nedeni, buna dikkat çekmek istedim. Özellikle bunlardan; Sarı kantaron, kırmızı kantaron ve mavi kantaron en çok bilinenler. Daha başka bazı bitkilere de halk tarafından kantaron denmektedir. Bu bitkilerin ortak özellikliği ise; Tıbbi olarak kullanılıyor olmasıdır. Ayrıca bazıları süs bitkisi olarak da yetiştirilmektedir. 

Ben bu bitkileri karıştırmamak açısından kısaca tanıtmak istedim. Bunlarıun nelere iyi geldiği, nasıl kullanılacağı konusunda  bilgi veren  çok sayıda  site mevcut.  Ancak yine de bu bitkileri kullanırken çok dikkatli olmak, birbirleriyle karıştırmamak gerekir.

Birbiriyle akraba olduğunu sandığımız bu bitkilerden bir çoğu farklı cins ve familyalardandırlar. Tabi o zaman, neden bu  bitkilere  kantaron denmiştir sorusu akla  gelebiliyor. Bunu bilmiyorum. 
Neyse, gelin bu bitkileri biraz olsun tanıyalım, belki bir gün lazım olur. 

- Sarıkantarun / Binbirdelikotu  ( Hypericum perforatum ):

Sarı kantaron otu ( hypericum )
Sarı kantaron çiçeği ve meyvesi
Bir başka sarı kantaron türü
Süs bitkisi olarak yetiştirilen bir tür  sarı kantaron 
Sarı kantaron ( hypericum ), tek bir bitkinin adı değildir. Hypericaceae / sarı kantarongiller familyasına mensup bir cins bitkinin ortak / cins adıdır. Dünyada 400, Türkiye'de 70 türü bulunmaktadır. 

Bunlardan binbirdelikotu, yani sarı kantaron  ( hypericum perforatum ) eski çağlardan beri değişik amaçlarla insanlar tarafından  kullanılmıştır. Hemen hemen dünyanın çoğu yerinde yetişmektedir. İki yıllık olup yarı çalı formundadır, yazın parlak sarı renkli çiçek açar.

Sarı kantaron otu, özellikle depresyon bozukluklarına karşı antidepresan ilacı olarak kullanılmaktadır. Sarı kantaron yağı ise yara ve yanıklara iyi gelmektedir.
Orta çağda; Eski Yunanlılar ve Romalılar bu bitkiyi kötü büyülere karşı kullanmışlardır.

Sarı kantarona halk arasında;  Kılıç otu, mayasıl otu, binbirdelikotu, koyunkıran, yara otu, kan otu, şifa otu da denmektedir.
Yaprakları ışığa tutulduğunda; İçinde buluna çok sayıdaki yağ bezeleri nedeniyle ışığı geçirmesi 'binbirdelikotu' denmesine neden olmuştur. ( Aslında yaprakları delik değildir.)
Sarı kantaronun melez türleri park ve bahçelere süs bitkisi olarak  dikilmektedir.

- Kırmızı Kantaron, Kantariye  ( Centaurium erythraea ) :

Kirmızı kantaron ( centaurium erythraea ), centiyangiller ya da gentiyangiller ( gentianaceae ) familyasının 'cetaurium' cinsine mensuptur. İki yıllık, küçük, otsu ya da çalımsı bir bitkidir. Beş taç yapraklı çiçekleri kırmızı ya da pembe renktedir. Anavatanı Avrupa'dır, bu nedenle bir adı da 'Avrupa kantaronu' dur, ayrıca 'ortak kantaron' da denmektedir.

Daha çok güneşli yerlerde, yol kenarlarında, sulak, kayalık yerlerde ve çallılık, ormanlık alanlarda yetişir.  Halk arasında kırmızı kantaron;  Kantariyon, kızıl kantaron, küçük kantaron, sıtma otu, kesik otu, kibrit otu, tukul otu, pembe kantaron da denmektedir.
Daha çok mide ve karaciğer  rahatsızlıklarına karşı  kullanılmaktadır.


Kırmızı kantaron otu ( centaurium erythraea )
Kırmızı kantaron
Kırmızı kantaron otu ( centaurium erythraea )

- Büyük Sarı Kantaron  / Sarı centiyan ( Gentiana lutea ):

Centiyangiller ( gentianaceae )  familyaya ait yurdumuzda 7 bitki cinsi ve  24 tür bulunmaktadır. Bu familyadan olan bir başka tıbbi bitki de; Asıl adı sarı centiyan ( gentiana lutea ) olan  büyük sarı kantarondur.
Eskilerin; 'kantaron - u kebir' dedikleri  bu bitki ayrıca: acı ot, acı kök, centiyane, cintiyane, defneyezit, güşadotu, sivri kökü gibi adlarla da tanınmaktadır. Orta çağlarda panzehir olarak kullanılmıştır. Sindirim rahatsızlıklarına iyi gelmektedir. Alkollü içki yapımında  kullanılmaktadır.

Bu bitkiyi görmedim, fotoğraf alıntıdır.  Yurdumuzda; Uludağ ve Doğu Karadeniz Bölgemizin yüksek kısımlarında yetişmekteymiş. Ayrıca, bilinçsiz bir şekilde toplandığından nesli tehlike altında olan bulunmaktaymış.

Büyük sarı kantaron ( gentiana lutea )
( Bu resim Web  alıntıdır ) 
- Mavi Kantaron  / Peygamber çiçeği ( Centaurea cyanus ya da cyanus segetum ):

Mavi kantaron otu ( centaurea cyanus ), papatyagiller ( asteraceae ) familyasının "centaurea / peygamber çiçeği " cinsinden, tek yıllık ve otsu  bir bitkidir. Halk arasında;  peygamber çiçeği, gelintacı, kapele, mavi süpürge çiçeği, peygamberdüğmesi, taç çiçeği de denir.  Daha çok tarlalarda yetişir, mavi ya da mor çiçekli ve  tüylü bir bitkidir.

Mavi kantaron daha çok, zehirli maddeleri vücuttan atılmasında ve enfeksiyonlara karşı kullanılmaktadır. Ayrıca bu bitkinin çiçekleri çok güzel olduğu için kültür türleri bahçelerde  süs bitkisi olarak  yetiştirilmektedir. Bitkinin yaprakları sebze olarak da yenilebilir.

Mavi kantaron otu / Peygamber çiçeği
Mavi kantaron otu ( centaurea cyanus ya da cyanus segetum   ) 
Mavi kantaron çiçeği ( kültür )

Yararlandığım kaynak ve siteler:
- Vikipedi
- Bizimbitkiler org.tr
- Türkiye Bitkileri
- Wikimedia Commons ( Gentiana lutea / Fotoğraf )
- Türkiye Bitkileri Sözlüğü ( Prof. Dr. Ertan Tuzlacı )
- Türkiye!nin en güzel yaban çiçekleri ( Erdoğan Tekin )
- Türkiye'nin Yabani Besin Bitkileri ve Ot Yemekleri (  Prof. Dr. Ertan Tuzlacı )
- Türkce Bitki Adları Sözlüğü ( Turhan Baytop )

2 yorum: