TİLKİŞEN ( Yabani Kuşkonmaz )

Tilkişen / Yabani kuşkonmaz  ( Asparagus acutifolius ) ve olgunlaşmış meyveleri. 

                              TİLKİŞEN
Botanik Adı:  ( Asparagus acutifolius )
Familya: Asparagaceae / Kuşkonmazgiller.
Diğer adları: Tilkicik, Keme dikeni, Kırgın otu, Kuşkonmaz dikeni, Tilki kuyruğu, Boğ vs.

Anavatanı Avrupa ve Asya kıtaları olan kuşkonmaz ( Asparagus ), 300 kadar türü bulunan bir bitki cinsinin ortak adıdır.  Bunlardan 10 kadarı ülkemizde doğal olarak  yetişmektedir.  Bazı türleri sebze olarak  yenir ve tarımı yapılır.  Bazı kuşkonmaz türleri ise süs bitkisi olarak yetiştirilmektedir.

Kuşkonmaz, ülkemizde  çok iyi tanınmadığı için çok az  yetiştirilmektedir.  İklim ayırt etmeyen, hemen hemen her yerde yetişebilen bu sebze, bazı yörelerimiz için   alternetif ürün olabilir.

Türkiye'de daha çok yabani kuşkonmaz  türleri bilinmektedir.  Halk arasında tilkişen olarak bilinen yabani kuşkonmaz ( Asparagus acutifolius ), çok  yıllık, herdem yeşil,  dalları yeşil renkli ve dikenli bir çalıdır. Küre şeklindeki  yeşil renkli meyveleri tam olgunlaşınca siyah bir renk alır.  Kuşlar için önemli bir yiyecektir. Genç sürgünleri ilkbaharda toplanarak pazarlarda sebze olarak satılır.

Tilkişen  bitsinin çiçekli hali.

Tilkişen  ve çiçeği ( Yakın çekim )

Tilkişen bitkisinin yenilen filizler. 

Tilkişen bitkisi ve henüz olgunlaşmamış meyveleri. 

Bahçe kuşkonmazı / Sebze kuşkonmaz ( Asparagus officinalis ):
75 - 100 cm boylarında, tek yıllık, otsu bir bitkidir. Bazı formlarının tarımı yapılmaktadır. Kalın bir kökü vardır. Yaprakları küçük, gövdesi  dikensizdir. Meyve üzümsü  ve  kırmızı renklidir. Ülkemizde çok az yetiştirilir.

Bahçe kuşkonmazı ( Asparagus officinalis )

Bahçe kuşkonmazı ( Asparagus officinalis ) ve meyveleri.
 

Tilki kuyruğu eğrelti otu kuşkonmaz / Çok çiçekli kuşkonmaz ( Asparagus densiflorus )  ve tül kuşkonmaz ( Asparagus setaceus ya da  Asparagus plumosus ):

Süs bitkisi olarak yetiştirilirler, yurdumuz için eğzotikdir.  Anavatanları Güney Afrika'dır.   Çok çiçekli kuşkonmaz beyaz çiçekli ve kırmızı meyveli, herdem yeşil bir çalıdır. Dış ve iç mekanlarda yetiştirilir, oldukca dekoratif bir bitkidir. 

Çok çiçekli kuşkonmaz  ( Asparagus densiflorus ).
Çok çiçekli ve kırmızı meyveli bir çalıdır.

                                

Tilki kuyruğu eğrelti otu kuşkonmaz (  Asparagus densiflorus )
 Süs bitkisi olarak yetiştirilen eğzotik bir bitkidir. 
 

Yararlandığım kaynaklar: Türkiye'nin Yabani Besin Bitkileri Ve Ot Yemekleri ( Prof. Dr. Ertan Tuzlacı ).

DOĞA VE İNSAN

Doğa  ve insan

Tozu dumana katarak ilerleyen bir  araba  adeta doğaya meydan okuyordu.  İnsansız bir hava aracı  gökyüzünde uçarken,  nükleer enerji ile çalışan bir  gemi  okyanusta aylarca kalabiliyor...

Bulutların üstünden yükselen bir ses, bizim yaramazlar  oyuncaklarıyla  oynuyor dedi. Halbuki insanoğlu onun  tahtına göz dikmişti, tıpki babasının tahtını ele  geçmek isteyen  prens gibi.  Doğaya hakim olmak,  her şeyi kendi istediği gibi yapmakta kararlıydı.  Doğanın kuralları görmemezlikten geliniyordu.   Ya doğa, kendi  yarattığı bu canavarın emrine girer mi?  Ya da yarattığı bu canavarı  yok edip  kendi  yoluna mı  devam eder!    

İnsanoğlu toplu yaşamaya başladıktan sonra, emeğin büyük bir kısmını  silaha / teknolijiye  harcıyarak birbirleri üzerinde hakimiyet kurarak sömürmeye harcamaktadır.  Böylece,  tek başına kalınca doğanın/ dünyanın   hakim olacağını ve  doğanın yerine geçeceğini  sanmaktadır. Bu kafa ile  doğaya hakim olsa ne olur?  Hep beraber, kardeşçe yaşanacak bir dünya kurmadıktan   sonra. İnsanoğlu doğanın bize bahşettiği  aklı, bence yanlış kullanıyor. 

CEZAYİR MENEKŞESİ ( Vinca )

Büyük cezayir menekşesi ( Vinca major )

Cezayir menekşesi ( vinca ), zakkumgiller ( Apocynaceae ) familyasından,  çalımsı ve otsu bir bitki cinsidir. Anavatanı Avrupa ve Asya kıtasıdır.  Sekiz kadar  türü vardır, Türkiye'de  V. herbacea, V. ıspartensis, V. major, V. minor ve V. soneri doğal yayılışı vardır.   Bunlardan 'Vinca major' ve Vinca minor süs bitkisi olarak da yetiştirilir. Çok fazla kültür çeşitleri vardır. 

Büyük cezayir menekşesi ( Vinca major ), herdem yeşil, yarı çalı formunda  sürünücü bir bitkidir.  Pervane şeklindeki  çiçekleri beş parçalı olup  menekşe renklidir.  İlkbahar ve sonbaharda çiçek açar. Süs bitkisi olarak yetiştirilir. İyi bir yer örtücüdür. Asma saksılarda da yetiştirilir.

Küçük cezayir menekşesi   ( Vinca Minor )

Vinca major, Cezayir'ın kurtuluş mücadelesini anlatan  bir çok şarkı ve şiir yazarına ilham kaynağı olmasından dolayı, adına cezayir menekşesi denir.  Bir adı da 'ölüm çiçeği' dir. 

Bikir çiçeği, Otsu cezayir menekşesi ( Vinca herbacea )

Cezayir menekşesi iyi bir yer örtücüdür, sürgünleri kök atarak yayılır.  Bazı kültür formlarının yaprakları alacalı, çiçekleri kırmızı renkli ve  katmerlidir. Toprak bakımından secici olmamakla beraber verimli toprakları ve nemli,  gölge yerleri  sever. Soğuğa ve sıcağa  dayanıklıdır.  Soluk mavi renkli çiçekleri  etkileyicidir. Güzel gözlü kadınlara iltifat olarak,  gözlerinin cezayir menekşesi gibi  olduğu söylenir. Bir çok şaire ve şarkı sözü yazarına  ilham kaynağı olmuştur.

Cezayir menekşesi yayılıcı olduğundan kontrollü olarak yetiştirilmesi gerekir. Bakım istemez, zehirli bir bitkidir.  Çelikle ve kökten bölme ile üretilir. 

Alaca yapraklı cezayir menekşesi / kültür.  ( Vinca major ' Variegata' )

Cezayir menekşesi bitkisinin çiçeği  ( Vinca major ) 

Yararlandığım kaynaklar:  Ağaçlar ve çalılar - I  ( Prof. Dr. Ersin Yücel ), İstanbul'un Doğal Çiçekleri ( Prof. Dr. Ünal Akkemik ),  Vikipedi.

( Not: 'İdam Cezası ve Cezayir Menekşesi' başlıklı yazımı da okuyabilirsiniz. ) 

ACI SARMAŞIK / DOLANBAÇ ( Tamus Communis )

 

Acı sarmaşık, Dövülmüş avrat otu,  Dolanbaç
(Tamus communis / Dioscorea communis )  

Botanik adı:  ( Dioscorea communis ya da Tamus communis )

Türkiye'deki tür sayısı: 1 ( iki çeşit )
Familyası:  Dioscoreaceae / Dolanbacgiller.

Anavatanı: Doğu Avrupa, Kuzey Afrika, Batı Asya 
Diğer Adları: Dolanbaç, Dolangaç, Dövülmüş avrat otu, Acı tilkişen, Gavur tilkişeni. Acı ot, Sarmaşıkfilizi, Sızı otu, Kara asma, Yandıran, Acıfiliz, Tilki üzümü, Sarmaşık, Şeytan şalgamı ... v.s. 

Cin adı:  Roma İmparatorluğu döneminde Anavarza ( Adana ) doğmuş olan  hekim Dioscorides pedanius adanmıştır. Tür adı olan communis, Latince yaygın demektir.  

Acı sarmaşık bitkisi  ve kalp şeklindeki yaprakları
( Dioscorea communis / Tamus communis  )  

Yurdumuzda çok fazla yöresel adı olan Dioscorea communis ( ya da Tamus communis   ), sarmaşık formunda, çok yıllık,  yumrulu köklü ve  otsu bir bitkidir.  Dere kıyılarında, çalılıklarda  yetişir, kışın toprak üstü kısmı kurur. Ege Bölgesin'de  acı sarmaşık denir ve taze filizleri bahar mevsiminde pazarlarda satılır. Halk arasında ise daha çok 'dövülmüş avrat otu' olarak bilinir. ( Bununla ilgili açıklamam  aşağıda ).  Kalp şeklindeki yaprakları  iri ve gösterişlidir.  Çiçekler, iki evciklidir ( erkek ve dişi çiçekler ayrı bitkilerde bulunur ), yeşilimsi renkli, küçük  ve gösterişsizdir. Meyveler boncuk gibi, salkım halinde, üzümsü, önce yeşil olgunlaşınca  kırmızı  renkli olur,  gösterişlidir.  Çok yıllık olmasına rağmen, kışın toprak üst  kısmı kurur, kökü ( yumrusu )  soğuğa dayanıklıdır. Her yıl biraz daha irileşen siyah renkli, yumru halinde  bir kökü vardır, bahar gelince filizlenir. 

Dolanbaç, zehirli bir bitki olmasına rağmen bazı Akdeniz ülkelerinde ve özellikle Ege bölgesinde taze filizleri  yenmektedir. Bitkinin meyveleri ve yumrusu ise  çok  zehirlidir. Alternatif tıpta özellikle romatizma  ve eklem ağrılarına karşı kullanılmıştır. Tohumdan ürer, süs bitkisi olarak da yetiştirilir.  

Dolanbaç / Acı sarmaşık bitkisinin çiçekleri
İki evcikli olup erkek ve dişi çiçekler ayrı bitkilerdedir. . 

Doğu Karadeniz Bölgesi'nde oldukca yayın olan bu bitkinin yendiğini, 1990 yılında İzmir'e öğretmen olarak atandığım  zaman öğrendim. İlkbahar gelince pazarlarda, yaprak açmamış filizleri 'sarmaşık' diye satılıyor. Bildiğim kadarı ile başka yörelerde yenmiyor.  Karadeniz bölgesinde  fındık ocaklarına ( fındık ağacı ) sardığı için de  zararlı bir ot kabul ediliyor ve  temizleniyor. 

Dolambaç / meyve ( Tamus communis ).

Aslında zehirli olan bu bitkinin yenmesi risklidir. Hemen belirteyim, özellikle  çiğ olarak yenmemesi ve haşlanınca  suyunu değiştirmek  gerekiyor.  Birde pişirirken / kavrulurken karıştırmamak  gerekiyor, karıştırılırsa tadı çok daha fazla  acı oluyor.  Ege bölgesinde,  ilkbahar gelince pazarlarda satılan  acı sarmaşığın yılda en az  bir kez yenmesinin sağlık açısından faydalı olduğu şeklinde  bir de şehir efsanesi var. 
Ayrıca Ege bölgemizde doğada yetişen  tatlı sarmaşık ya da tilkişen ( Yabani kuşkonmaz / Asparagus acutifolius  )  adı verilen ve yenen bir  başka bir başka  sarmaşık  daha var.  Bu iki sarmaşık türü  karıştırılarak pişirildiğinde,   tadı daha az acı olmaktadır. 
Acı sarmaşık, haşlandıktan sonra yumurtalı ve yumurtasız kavrularak yenmektedir.  Ayrıca diğer ot yemeklerine de katılmaktadır. Yemediyseniz denemekte yahar var. 

                                              Dövülmüş Avrat Otu Adı Nerden geliyor 

Halk arasında bu bitkiye dövülmüş avrat otu denmesinin nedeni, bitkinin cilt üzerinde bıraktığı fiziksel etkilerdendir. Bitkinin içinde bulunan bazı kimyasal maddeler cilde temas ettiğinde kızarıklık, şişlik ve morarmaya yol açar. Deride oluşan bu morluk ve kızarıklar dövülmüş bir insanın morluklarına benzediği için bitkiye bu isim verilmiştir. 

Kırsal veya ataerkil toplumlara kadına yönelik şiddet yapısal bir sorun olduğu halde, bu durumun üstünü örtmek veya normalleştirmek için efsaneler üretilmiştir. Şiddetin izlerini ( morlukları, yaraları ) bir insanın, yani kocanın bilinçli bir eylemi olarak kabul etmek yerine; bunu doğa üstü bir güce şeytana  veya bir bitkiye bağlamak, suçu insani ve hukuki boyuttan çıkarır. Bu durum, faili toplumsal baskıdan ve sorumluuktan tamamen arındırır. 

Not: Bu bitkiyi Dulavrat otu ( Arctium lappa ) ve Güzelavrat otu ( Atropa belladonna ) ile karıştırmamak gerekir.    

Bir adı da 'Dövülmüş avra otu' olan
Dioscorea communis 

Bir adı da dövülmüş avrat otu olan 'Tamus communis'
 bitkisinin olgunlaşmış meyveleri ( Ordu )  

Acı sarmaşık ( Tamus communis / Dioscorea communis )
  Bitkinin genel görünümü  

Acı sarmaşık filizi ( Seferihisar / İzmir )

Acı sarmaşık / Dolanbaç  ( Tamus communis / Dioscorea communis )  

Yararlandığım Kaynaklar:  Türkiye'nin Yabani Besin Bitkileri  Ve Ot Yemekleri ( Prof. Dr. Ertan Tuzlacı ), Türkce Bitki Adları Sözlüğü ( Turhan Baytop ),  Vikipedi