ACI SARMAŞIK / DOLANBAÇ ( Tamus Communis )

 

Acı sarmaşık, Dövülmüş avrat otu,  Dolanbaç
(Tamus communis / Dioscorea communis )  

Botanik adı:  ( Dioscorea communis ya da Tamus communis )

Türkiye'deki tür sayısı: 1 ( iki çeşit )
Familyası:  Dioscoreaceae / Dolanbacgiller.

Anavatanı: Doğu Avrupa, Kuzey Afrika, Batı Asya 
Diğer Adları: Dolanbaç, Dolangaç, Dövülmüş avrat otu, Acı tilkişen, Gavur tilkişeni. Acı ot, Sarmaşıkfilizi, Sızı otu, Kara asma, Yandıran, Acıfiliz, Tilki üzümü, Sarmaşık, Şeytan şalgamı ... v.s. 

Cin adı:  Roma İmparatorluğu döneminde Anavarza ( Adana ) doğmuş olan  hekim Dioscorides pedanius adanmıştır. Tür adı olan communis, Latince yaygın demektir.  

Acı sarmaşık bitkisi  ve kalp şeklindeki yaprakları
( Dioscorea communis / Tamus communis  )  

Yurdumuzda çok fazla yöresel adı olan Dioscorea communis ( ya da Tamus communis   ), sarmaşık formunda, çok yıllık,  yumrulu köklü ve  otsu bir bitkidir.  Dere kıyılarında, çalılıklarda  yetişir, kışın toprak üstü kısmı kurur. Ege Bölgesin'de  acı sarmaşık denir ve taze filizleri bahar mevsiminde pazarlarda satılır. Halk arasında ise daha çok 'dövülmüş avrat otu' olarak bilinir. ( Bununla ilgili açıklamam  aşağıda ).  Kalp şeklindeki yaprakları  iri ve gösterişlidir.  Çiçekler, iki evciklidir ( erkek ve dişi çiçekler ayrı bitkilerde bulunur ), yeşilimsi renkli, küçük  ve gösterişsizdir. Meyveler boncuk gibi, salkım halinde, üzümsü, önce yeşil olgunlaşınca  kırmızı  renkli olur,  gösterişlidir.  Çok yıllık olmasına rağmen, kışın toprak üst  kısmı kurur, kökü ( yumrusu )  soğuğa dayanıklıdır. Her yıl biraz daha irileşen siyah renkli, yumru halinde  bir kökü vardır, bahar gelince filizlenir. 

Dolanbaç, zehirli bir bitki olmasına rağmen bazı Akdeniz ülkelerinde ve özellikle Ege bölgesinde taze filizleri  yenmektedir. Bitkinin meyveleri ve yumrusu ise  çok  zehirlidir. Alternatif tıpta özellikle romatizma  ve eklem ağrılarına karşı kullanılmıştır. Tohumdan ürer, süs bitkisi olarak da yetiştirilir.  

Dolanbaç / Acı sarmaşık bitkisinin çiçekleri
İki evcikli olup erkek ve dişi çiçekler ayrı bitkilerdedir. . 

Doğu Karadeniz Bölgesi'nde oldukca yayın olan bu bitkinin yendiğini, 1990 yılında İzmir'e öğretmen olarak atandığım  zaman öğrendim. İlkbahar gelince pazarlarda, yaprak açmamış filizleri 'sarmaşık' diye satılıyor. Bildiğim kadarı ile başka yörelerde yenmiyor.  Karadeniz bölgesinde  fındık ocaklarına ( fındık ağacı ) sardığı için de  zararlı bir ot kabul ediliyor ve  temizleniyor. 

Dolambaç / meyve ( Tamus communis ).

Aslında zehirli olan bu bitkinin yenmesi risklidir. Hemen belirteyim, özellikle  çiğ olarak yenmemesi ve haşlanınca  suyunu değiştirmek  gerekiyor.  Birde pişirirken / kavrulurken karıştırmamak  gerekiyor, karıştırılırsa tadı çok daha fazla  acı oluyor.  Ege bölgesinde,  ilkbahar gelince pazarlarda satılan  acı sarmaşığın yılda en az  bir kez yenmesinin sağlık açısından faydalı olduğu şeklinde  bir de şehir efsanesi var. 
Ayrıca Ege bölgemizde doğada yetişen  tatlı sarmaşık ya da tilkişen ( Yabani kuşkonmaz / Asparagus acutifolius  )  adı verilen ve yenen bir  başka bir başka  sarmaşık  daha var.  Bu iki sarmaşık türü  karıştırılarak pişirildiğinde,   tadı daha az acı olmaktadır. 
Acı sarmaşık, haşlandıktan sonra yumurtalı ve yumurtasız kavrularak yenmektedir.  Ayrıca diğer ot yemeklerine de katılmaktadır. Yemediyseniz denemekte yahar var. 

                                              Dövülmüş Avrat Otu Adı Nerden geliyor 

Halk arasında bu bitkiye dövülmüş avrat otu denmesinin nedeni, bitkinin cilt üzerinde bıraktığı fiziksel etkilerdendir. Bitkinin içinde bulunan bazı kimyasal maddeler cilde temas ettiğinde kızarıklık, şişlik ve morarmaya yol açar. Deride oluşan bu morluk ve kızarıklar dövülmüş bir insanın morluklarına benzediği için bitkiye bu isim verilmiştir. 

Kırsal veya ataerkil toplumlara kadına yönelik şiddet yapısal bir sorun olduğu halde, bu durumun üstünü örtmek veya normalleştirmek için efsaneler üretilmiştir. Şiddetin izlerini ( morlukları, yaraları ) bir insanın, yani kocanın bilinçli bir eylemi olarak kabul etmek yerine; bunu doğa üstü bir güce şeytana  veya bir bitkiye bağlamak, suçu insani ve hukuki boyuttan çıkarır. Bu durum, faili toplumsal baskıdan ve sorumluuktan tamamen arındırır. 

Not: Bu bitkiyi Dulavrat otu ( Arctium lappa ) ve Güzelavrat otu ( Atropa belladonna ) ile karıştırmamak gerekir.    

Bir adı da 'Dövülmüş avra otu' olan
Dioscorea communis 

Bir adı da dövülmüş avrat otu olan 'Tamus communis'
 bitkisinin olgunlaşmış meyveleri ( Ordu )  

Acı sarmaşık ( Tamus communis / Dioscorea communis )
  Bitkinin genel görünümü  

Acı sarmaşık filizi ( Seferihisar / İzmir )

Acı sarmaşık / Dolanbaç  ( Tamus communis / Dioscorea communis )  

Yararlandığım Kaynaklar:  Türkiye'nin Yabani Besin Bitkileri  Ve Ot Yemekleri ( Prof. Dr. Ertan Tuzlacı ), Türkce Bitki Adları Sözlüğü ( Turhan Baytop ),  Vikipedi