KÜBA KEKİĞİ

Küba kekiği ( Plectranthus amboinicus ) 

Bilimsel adı Plectranthus  amboinicus ( veya Coleus plectranthus ) olan küba kekiği ballıbabagiller ( Lamiaceae ) familyasından, çok yıllık, etli yapraklı ( sukulent ) ve otsu bir bitkidir. Zamanla gövdesi kalınlaşır.   Küba kekiği, aslında ne  Kübalıdır ne de gerçek bir kekiktir. Bitkiye  bu ismin verilmesinin nedeni, Küba mutfağında çok kullanılması ve tadının - kokusunun kekiğe çok benzemesindendir. Ayrıca, Meksika nanesi, İspanyol kekiği, Fransız kekiği, Hint hodanı gibi adlarla da bilinir. 

Ana vatanı Güney ve Doğu Afrika'dır ( Kenya, Tanzanya, Güney Afrika, Mozambik ve Madagaskar adasında doğal olarak yetişir ). Yüzyıllar önce deniz yoluyla önce Hindistan'a  ve Güneydoğu Asya'ya, oradan da Karayipler ve Amerika kıtasına taşınarak tüm dünyaya yayılmıştır.

Tropikal iklimlere özgü bir bitki olan küba kekiği, sıcak ve ılıman  iklim görülen bölgelerde  yetişir.  Direk güneş yapraklarına zarar verir, geçirgen, kumlu ve humus bakımından zengin  gevşek toprakları sever.  Soğuk bölgelerde saksıda yetiştirmek ve kışın içeri almak gerekir. Sukulent olduğu  için, kuraklığa dayanıklıdır. Toprağı kurudukca sulamak gerekir, fazla su kök cürümesine sebep olur.  İç mekanlarda pencere önlerine ve  kedi ve köpeklerin ulaşamayacağa  bir yere koymak gerekir.  Gölge yerlerde bitki cılızlaşır ve güzelliğini kaybeder.  Kedi ve köpekler için zehirlidir.  

Küba kekiği - yaprağı
( Plectranthus amboinicus )  

Küba kekiği, baharat ve süs bitkisi  olarak yetiştirilir. Nadir çiçek açar, iç mekanlarda hiç açmaz. Zaten çiçekleri küçük ve gösterişsizdir ( başak halinde, iki dudaklı, beyaz, menekşe ve leylak renklerinde olabilir ). Yaprakları kalın, keskin  kokulu, kedifemsi ( tüylü )  ve  yeşil renklidir.  Süs bitkisi olarak daha çok,  alaca yapraklı ( variegata )  çeşitleri yetiştirilir. Baharat olarak, aroması daha fazla  olduğu için, yeşil yapraklı  doğal türü tercih edilir. Yaprakları, çiğ ve  kurutularak çorba, salata  ve et yemeklerinde baharat olarak kullanılır. Kekik - nane karışımı baskın bir  kokusu vardır. Çayı, öksürüğe ve üst solunum rahatsızlıklarına iyi geldiği belirtilmektedir.  Ayrıca mutfak temizliğinde  kullanılır, iyi bir  yağ çözücüdür.  Kötü kokuları emerek, havayı temizler. 

Küba kekiği, doğal bir sivrisinek savardır. Yapraklarında yüksek oranda bulunan  bazı uçucu maddeler nedeniyle, sivrisinek ve haşeriler tarafından sevilmez.  Kimyasal sprey kullanmadan sivrisinek ve karasinekleri  yaşam alanından uzak tutar. Bitkinin yaprağı ezilerek suyu / yağı vücuda sürülürse sinekleri  uzak tutar.  Bir kaba 6 - 7 yaprak küba kekiği atıp 10 dakika kadar kaynatıp, soğuduktan sonra bu suyu süzüp bir sprey şişesine doldurarak doğal bir sivrisinek kovucu olarak kullanılır.    

Küba kekiği, yetiştirilmesi son derece kolay bir bitkidir.  Koparılan bir dalı doğrudan veya  suda köklendirdikten sonra  toprağa dikilir. Ayrıca  budama sırasında  kesitiğiniz dalları atmıyarak,  yeni bitkiler üreterek dostlarınıza bu güzel ve faydalı bitkiyi hediye edebilirsiniz. 

Yararlandığım Kaynaklar: Bahçede Küba Kekiği Nasıl Yetiştirilir ( Gardening Know How ), Küba Kekiği Bakımı ( İnsukuland ), Coleus amboinicus ( Wikipedia )  

AT KESTANESİ ( AESCULUS )

Beyaz çiçekli at kestanesi ağacı
( Aesculus hippocastanum ) 

At kestanesi, Akçaağaçgiller ( Sapindaceae ) familyasından, kışın yaprağını döken, 20 -30 metre kadar boylanabilen bir ağaç cinsidir. Meyveleri normal kestaneye benzer ancak insanlar için zehirli olduğu için yenmez, ilaç ve kozmetik sanayinde kullanılır. Geyikler için önemli bir besin kaynağıdır. Meyveleri atlarda görülen solonum hastalığının tedavisinde kullanıldığı için,  adına at kestenesi denmiştir.  Anadolu kestanesi  ( Castanea sativa ) ile hiçbir akrabalığı yoktur. Kuzey yarım küreye özgüdür, bütün dünyada 19 doğal türü bulunmaktadır. 

Yurdumuzda  en çok beyaz çiçekli olan at kestanesi ( Aesculus hippocastanum ) türü ve kültürleri,  yol kenarlaında, parklarda süs bitkisi ve gölge ağacı olarak yetiştirilir.  Balkanlarda doğal olarak yetişir.  Yurdumuzda  doğal olarak yetişmez ancak,  Osmanlılar zamanından  beri  yetiştirilmektedir. Hatta, Avrupa'ya Kanuni Sultan Süleyman dönminde İstanbul'dan götürülmüştür. Günümüzde, ılıman iklim görülen  bir çok ülkeye  yayılmıştır.    

Cins adı meşe ağacı ( Romaca ) demektir,  epitet ( tür adı ), Eski Yunanca at kestanesi demektir.  Yeşil renkli, elsi, kenarları tırtıllı, bileşik ( 5 - 7 yaprakcıklı )  yapraklıdır.  Kurak bölgelerde, yazın yaprakları dökülür.  İlkbaharda, dik salkımlar halinde,  tac yaprağı pembe lekeli beyaz renkli,  gösterişli  çiçekler açar.

Sıcak bölgelerde  at kestasi ağacı yazın  yapraklarını döker. 

Beyaz çiçekli at kestanesi ağacı ve meyveleri 

Beyaz çiçekli at kestanesi ve  çiçeği 

Yurdumuzda, süs bitkisi olarak yetiştirilen diğer at kestanesi  türleri ise  şunlardır: 

- Pembe - Kırmızı çiçekli at kestanesi ( Aesculus  x carnea ): Melez ( hibrit ) bir türdür. Amerika'ya özgü bir tür olan  kırmızı  çiçekli at kestanesi ( Aesculus  pavia ) ile beyaz çiçekli at kestanesi'nin  ( Aesculus hippocastanum ) yapay bir melezidir ( hibrit). Beyaz çiçekli atkestanesi  kadar  olmasada park, bahçe ve yol kenarlarında yetiştirilir.  Meyveleri daha küçük ve  kabuğu  daha  az dikenlidir, adından da anlaşılacağı gibi kırmızı - pemge  çiçek açar. 

- Sarı çiçekli at kestanesi ( Aesculus flava ): Kuzey Amerika menşeyli büyük bir ağaçtır. Sarımtrak beyaz renkli çiçek açar,  az da olsa park ve bahçelerde yetiştirilir.   

- Kırmızı çiçekli at kestanesi ( Aesculus flava ): Kuzey Amerika menşeyli bir türdür. Soğuğa çok dayanıklı olduğu için ( - 30, - 35 derece )  İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerimizde daha çok yetiştirilir. Kırmızı çiçek açan küçük bir ağaçtır.

- Çali at kestanesi ( Aesculus parviflora ):  Yazın beyaz renkli çiçek açan çalı formlu bir bitkidir. 

Kırmızı çiçekli at kestanesi çiçeği ( Aesculus x carnea ) 

At kestanesi ılıman iklimlerde yetişir, güneşli, yarı gölge  yerleri ve derin, geçirimli, humusca zengin, nemli toprakları sever. Soğuğa oldukca dayanıklıdır ( - 20 - 25 derece ), yurdumuzun hemen hemen bütün bölgelerinde yetişir. Ancak, yazın  sıcak ve kurak  geçen Güneydoğu ve Akdeniz bölgeleimiz için  uygun değildir. Kurak geçen yerlerde,  yazın  yaprağı  döker ve sulama ister.   Karaadeniz Bölgesi ve Marmar Bölgelerimiz  için  en  uygundur. At kestanesi meyveleri 'saponin' bakımından zengindir, bu nedenle kozmetik ve sabun yapımında kullanılır.  At kestanesi tohumdan üretilir. 

Sevgili bitki severler, yazıma son vermeden önce, at kestanesi ile ilgili, ilginç bulduğum bazı  bilgiyileri  de  sizlerle  paylaşmak istedim. 

Ağaçları tanıyalım, sevelim ve koruyalım. 

-Fransa, kraliçesi Maria de Medici döneminde ( 1615 ... ) at kestanesinin yıldırım düşmesini engellediğine ve elektriği çektiğine inanıldığı için, Medici hem sarayını hemde Paris'in caddelerini korumak amacıyla ( paratöner olarak ), Osmanlı padişahı I. Ahmed'den at kestanesi fidan istemiş ve İstanbul'dan  getirtilen bu  fidanları  Paris'in ünli Şanzelize bulvarının bulunduğu yere  diktirtmiştir. 

- At kestanesi meyvelerine Avrupa'da 'conker' denirmiş.  Cebe atılan  conkerlerin  kişiyi  hastalıklardan koruduğuna ve uğur getirdiğine inanılırmış.  

- II. Dünya savaşı sırasında, at kestanesi tohumları toplanarak İngilter'de barut ve patlayıcı yapımında kullanılmıştır.

- Atkestanesi tohumları  kurutulduktan sonra  toz haline getirilerek, çamaşır makinalarında  detarjan olarak kullanılabilirmiş. 

Kırmızı çiçekli at kestanesi ağacı ( Aesculus x carnea )

Kaynaklar: Türkiye'nin Ağaçları  ve Çalıları ( Necati Güvenç Mamıkoğlu ). Ağaçlar ve Çalılar 1 ( Prof. Dr. Ersin Yücel ). Türkiye'nin Bütün Ağaçları ve Çalıları ( Prof. Dr. Ünal Akkemik ). Peyzaj Bitkileri  ve Özellikleri ( Erdi Ekren ). Wikipedi 

SÜS LAHANASI ( Acephala )

Süs lahanası ( Brassica oleracea var. Acephala ) 

Renkli yaprakları ve hoş görünüşü nedeniyle,  süs bitkisi olarak  yetiştirilen bir karalahana ( Brassica oleracea )  çeşididir.  Turpgiller ( Brassicaceae )  familyasından olup  anavatanı Avrupa'dır. Bilimsel adı Brassica oleracea var. Acephala'dır. Ilıman ve serin iklimler için uygundur. İki yıllık bir bitki olmasına karşı, sıcakta  yapraklarının rengi bozulduğu için  mevsim çiçeği olarak yetiştirilir. 

Kışın ve ilkbaharda park, bahçe ve  orta refüjlarda  yetiştirilir, oldukca dekoratiftir. Peyzaj çalanında kullanılır. Saksıda da yetiştirilir ancak, iç mekanlar için uygun değildir.  Etrafına yayıldığı için mesafeli  dikmek gerekir. İkinci yıl, bütün lahana çeşitleri gibi  sarı renkli, küçük ve gösterişsiz çiçekler  açar. Tohum elde edilmek istenmiyorsa, çiçek  açmaya başlayınca  sökülüp atılır. Renkleri ve şekiller farklı birçok çeşidi vardır. Tadı  güzel değildir. 

Yapraklarının rengi ve şekli çeşitlerine göre değişir. Tohundan yetişen fidanlar önce normal lahanı gibidir, havalar soğumaya başlayınca dıştan içe doğru  renklenmeye başlar.  Beyaz, sarı, pembe, kırmızı veya mor  renklerde, kıvırcık, düz ve saçaklı yapraklı çeşitleri vardır. 

Derin, organik madde bakımından zengin, geçirimli toprakları ve güneşli, yarı gölge yerleri  sever. Hafif donlara dayanır, serin yerleri sever.  Soğuk mevsimlerde yetiştiği için fazla su  ihtiyacı olmaz, toprak kurudukca sulamak yeter. Tohumdan üretilir. Saksılarda  satılanları  havalar ısınmaya başlayınca almamak gerekir. 

Süs lahanası ( Brassica oleracea var. Acephala 

Süs lahanası ( Brassica oleracea var. Acephala )

Süs lahanası ( Brassica oleracea var. Acephala )

Süs lahanası ( Brassica oleracea var. Acephala )

Süs lahanası ( Brassica oleracea var. Acephala )

Kaynaklar: Wikipedia 

LİF KABAĞI ( Luffa )

Mısır salatalığı ya da  Vietnam lif kabağı
( Luffa aegyptiaca ) 

Lif kabağı,  aslında  kabak ( Cucurbita pepo ) cinsinden değildir, kabakgiller ( Cucurbitaceae ) familyasının  lifkabağı  ( luffa ) cinsine mensup,  tek yıllık,  sarııcı,  tırmanıcı ve  otsu bir bitki cinsidir. Anavatanın Güney Asya olduğu söylenmekle beraber, Batı Afrika da  olabileceği belirtilmektedir.   Olgunlaşan meyvelerinden elde edilen lif mutfaklarda bulaşık süngeri ve banyolarda kullanılır. Bu nedenle adına lif kabağı veya sünger kabağı denir.  Meyveleri olganlaşmadan önce körpe iken toplanarak sebze olarak yenir.  Tropikal ve subtropikal ıklimlerde yetişen bu bitki için,  sıcak geçen gün  sayısının  150 günden az olmaması gerektiği belirtiliyor.   Daha az güneşli ve sıcak geçen yerlerde sebze olarak yetiştirilir.  Mineral ve vitamin bakımından zengindir.  Yetiştirilmesi kolaydır. fazla emek istemez.  Güneşli yereri ve humuslu, drenajı iyi, derin,  toprakları sever.  Toprağının kurumasına izin vermemek gerkir. 

Luffa cinsinin, dünya da  ikisi kültür olmak üzere  toplam yedi türü vardır. Tropikal, subtropikal ve ılıman  iklim görülen bölgelerde  yetiştirilir. 

Yurdumuzda, lif kabağanın iki türü yetiştirilmektedir. Her ikiside yenir ve lif elde etmek için kullanılabir. Çiçekleri parlak sarı renkli ve gösterişli olduğu için süs bitkisi olarak da yetiştirilmektedir. Erkek ve dişi çiçekler ayrıdır. Dişi çiçekler meyveleri ile ortaya çıkar, tozlaşma olmazsa dökülür. 

                               Mısır salatalığı / Vietnam lif kabağı ( Luffa aegyptiaca ) 

Güney ve Güneydoğu Asya'ya özgü tek yıllık bir bitkidir. Meyveleri salatalığa benzer, 30 cm kadar büyür. Yaprakları koyu yeşil renkli ve  üç lopludur. Çiçekleri parlak sarı renkli olup gösterişlidir, bu nedenle süs  bitkisi olarak da yetiştirilir. Meyveleri körpe iken yenir. 

                               Köşeli lif kabağı / Çin bamyası ( Luffa acutangula )

Meyveleri köşelidir, bamyayı andırır, bu nedenle Çin bamyası da denir. Güney  Asya'ya özgüdür.  Bazı ülkelerde sebze olarak yetiştirilir. Çiğ ve pişirilerek yenir. Körpe iken hasat edilmezse liflerinden banyo lifi ve bulaşık süngeri yapılarak kullanılır.

Galeri: 

Lif kabağı ( Luffa aegyptiaca ) 

Lif kabakları  ( Luffa aegyptiaca )

 

Lif kabağı - tohum ( Luffa aegyptiaca )

 

Lif kabağı - meyveler  ( Luffa aegyptiaca )

Lif kabağı - meyve ve tohum  ( Luffa aegyptiaca )

Lif kabağı - meyve  ( Luffa aegyptiaca )

Lif kabağı - yapraklar  ( Luffa aegyptiaca )

Lif kabağı - dişi çiçek  ( Luffa aegyptiaca )

Lif kabağı - çiçeği  ( Luffa aegyptiaca )

Lif kabağı - çiçek tomurcukları  ( Luffa aegyptiaca )

Lif kabağı - yaprağı ( Luffa aegyptiaca )

Lif kabağı ( Luffa aegyptiaca )

Lif kabağı - meyve ( Luffa aegyptiaca )

            Lif kabağı - çiçeği  ( Luffa aegyptiaca ) 

Kaynaklar: Wikipedia. 

HERCAİ MENEKŞE ( Viola x wittrockiana )

Hercai menekşe çiçekleri 
( Viola x wittrockiana ) 

Kışın ve ilkbaharda bahçeleri ve  parkları renk çümbüşüne döndüren hercai menekşeler melez bir türdür,  kokulu menekşe ( Viola odorata ) gibi doğada yetişmez.  Gerçek hercai menekşe ( Viola tricolor ) ile bazı  menekşe türlerinin melezlerdir ancak tohum verir ve bazı çeşitleri kokuludur. Eskiden hercai menekşenin varyetesi kabul edilirken  ( Viola  tricolor var. hortensis ) günümüzde ayrı bir tür kabul ediliyor olsa da adına herci menekşe denir. Bilimsel adı  'Viola x wittrockiana' dır. Çiçekleri değişik renklerde ( mavi, mor, kırmızı, pembe, sarı, bordo, beyaz ve iki renkli ), büyüklüklerde ve  desenlerde olup çok fazla  kültüvarları  vardır. Çiçek ve yaprakları yenebilir. 

Hercai menekşe - doğal  ( Viola tricolor )

Kültür olarak yetiştirilen hercai menekşeler  kısa ömürlüdür, iki yıllık bir bitki olmasına rağmen tek yıllık ve mevsim çiçeği olarak yetiştirilir.  Güneşli ve yarı gölge yerleri  ve humuslu, drenajı iyi nemli toprakları sever. Varyetelerine göre değişmekle beraber, genel olarak  soğuğa dayanıklıdırlar ve  kısa süreli donlara dayanır bu nedenle yurdumuzun hemen hemen her bölgesinde  yetiştirilebilir.  Kışın ve ilkbaharda çiçek açar, en güzel kış çiçeklerinden biridir, saksıda da yetişir.  

Serin iklimleri  sever, yazın sıcak yerlerde ölür. Fazla bakım istemez, daha bol çiçek açması için solan çiçeklerini ve fazla uzayan dalları budamak gerekir. 

Herca menekşe tohumla, kökten ayırarak ve ucçeliği ile üretilir. Pazarlarda naylon poşetler içinde satılan   fidelerden zevkinize göre seçerek de yetiştirebilirsiniz. 

Galeri: İyi seyirler sevgili çiçek severler. 

Hercai menekşe ( Viola x wittrockiana ) 

Hercai menekşe ( Viola x wittrockiana ) 

Hercai menekşe ( Viola x wittrockiana ) 

Hercai menekşe ( Viola x wittrockiana ) 

Hercai menekşe ( Viola x wittrockiana ) 

Hercai menekşe ( Viola x wittrockiana ) 

Hercai menekşe ( Viola x wittrockiana ) 

Hercai menekşe ( Viola x wittrockiana ) 

Hercai menekşe ( Viola x wittrockiana ) 

Hercai menekşe ( Viola x wittrockiana ) 

Hercai menekşe ( Viola x wittrockiana ) 

Hercai menekşe ( Viola x wittrockiana ) 

Hercai menekşe ( Viola x wittrockiana ) 

Hercai menekşe ( Viola x wittrockiana ) 

Hercai menekşe - Hibrit ( Viola x wittrockiana ) 

Not: Hercai Menekşe İle Kardelen Çiçeğinin  Aşkı. Bu hikayeyi de okumak  isteyebilirsiniz.  

Kaynaklar: Wikipedia 

BARDAK MENEKŞESİ ( Sinningia )

Bardak menekşesi, Gloksinya ( Gloxinia speciosa ) 

Halk arasında  bardak menekşesi olarak bilinen  gloksinya ( gloxinia ) veya sinningia,çok yıllık, yumru köklü ve otsu bitki cinsidir.  Afrika menekşesi ( Saintpaulia )  gibi Gesneriaceae familyasındandır, ancak anavatanı Afrika değil Brezilya'dır. Tropikal iklimlere özgüdür, fazla sıcak ve soğuk iklimlerde yetişmez. Çan / huni  şeklindeki parlak renkli çiçekleri ve yeşil, kadifemsi, yumşak tüylü yaprakları oldukça gösterişlidir. Ilıman iklimlerde, iç mekanlarda ve direk güneş almayan pencere önlerinde yetiştirilir.  İnsanlar ve hayvanlar için zehirli değildir. Hediyelik çiçek olarak da satılır, ancak sera ortamında yetişen bu çiçekler uzun ömürlü olmaz. 

Cins adı, Alman botanikçi  Wilhelm Sinning ( 1792 - 1874 ) izafeten verilmiştir.  Altmış beş  türü vardır, bunlardan Sinningia speciosa türü ve bundan üretilmiş melez ve  kültivarları süs bitkisi olarak yetiştirilir.  Eski cins adından ( gloxinia  ) dolayı adına  gloksinya denir. Yeni adı Sinningia'dır. 

Gloksinya / Bardak menekşe ( Sinningia speciosa )  

Büyük, huni şeklinde, beyaz, pembe, kırmızı, eflatun , mor renklerde ve  yalınkat, katmerli, ebruli  çiçek açan çok fazla kültür çeşidi yetiştirilmiştir. Çiçekleri uzun ömürlüdür.Yaprakları da çiçekleri gibi  dekoratiftir, rozet oluşturur, iri, tüylü ve kadifemsidir.  

Bardak menekşesi, Gloksinya ( Gloxinia speciosa ) 

Bardak menekşesi ( sinningia )  iki yıllık bir bitki olmasına rağmen, çoğu zaman mevsim çiçeği olarak yetiştirilir. Bulunduğu ortamın  direk güneş almaması ancak   aydınlık ve nemli  olması  gerekir.  Fazla sıcak ve soğuktan olumsuz etkilenir.  Bitkinin yaprakları kuruyunca,  serin ve karanlık  bir yerde dinlendirilerek  ilkbaharda tekrar dikilmesi gerekir.   Humus bakımından zengin, gübreli, kumlu, drenajı iyi nemli  toprakları sever. 

Bardak menekşesi soğanla, tohumla ve yaprak çeliği ile üretilir.

Bardak menekşe ( Sinningia speciosa  )

Kaynaklar: Wikipedia. Saksı Bitkileri El Kitabı ( Stephanie Donaldson ve Peter Mchoy ). Süs ve Sera Bitkileri ( Atilla Odabaş )