Cittaslow Botanik Park: KAHKAHA ÇİÇEĞİ ( İpomoea )

13 Eylül 2012

KAHKAHA ÇİÇEĞİ ( İpomoea )

Bir zamanlar, gülmenin yasak olduğu adı sanı duyulmamış küçük bir ülke varmış. Böyle ülke mi olur demeyin, masal bu...! Bu ülkenin yüzü hiç gülmeyen, asık suratlı bir de kralı varmış. Öyle ki, gülenleri yakalatıp zindana atar, bu yüzden halk korku içinde yaşar, gülerken ağızlarını kapatırlarmış. Bir gün devriye gezen kralın askerleri derme çatma bir kulubede yetiştirdiği çiçekleri ile konuşarak kahkahalar atan küçük bir kızı yakalamışlar. Çiçekçi kız başını gelecekleri tahmin ettiği için saraya götürülürken yanına bu sarmaşık çiçeğinin tohumunu almış. Kral, karşısında küçük bir kız görünce şaşırmış, neden güldüğünü sorunca; küçük kız yanında getirdiği sarmaşık tohumlarını krala vererek bunları ekerek çiçek açmasını beklemesini söylemiş. Kral içinden, beni bu zamana kadar hiç bir şey güldüremedi şimdi bu çiçek mi güldürecek demiş, sonra da adamlarına tohumları penceresinin önüne ekmelerini emretmiş. Sarmaşık hızla büyümüş, kral bir sabah kalkınca gözlerine inanamış karşısında adeta kahkaha atarak gülen bir çiçek duruyormuş. Kral gülmemek için kendini zor tutmuş, arkasını dönüp tekrar baktıkça sarmaşık yeni çiçekler açıyormuş. Kral, daha fazla dayanamış, kahkaha atarak gülmeye başlamış. Krallarını güldüğünü duyan halk çok sevinmiş. Kral yasağı kaldırark herkesin gülmesine izin vermiş. Halk, krallarını güldüren ve mutlu eden bu çiçeğe KAHKAHA ÇİÇEĞİ adını vermiş. Tahtı bırakan kral, kendini güldürerek mutlu eden çiçekçi küçük kızla yaşamaya karar vermiş. Halk, kralı güldürerek ülkelerine mutluluk getiren çiçekçi kızı ülkelerini yönetmesi için seçmişler.

Kıssadan hisse; Mutluluk, aslında yakınımızdadır onu başka yerlerde, parada, şöhrette aradığımız için bulamayız. Kötülük, mutsuzluğun meyvesidir.

Gelin şimdi de her sabah kalktığımızda bizi neşe ve gülücüklerler saçarak karşılayan bu sarmaşık çiçeğini daha yakından tanıyalım. Ha unutmadan söyleyeyim bahçenize, yoksa balkonunuzda bu sarmaşıklardan dikmeyi unutmayınız.

Tarlasarmaşığıgiller ( Convolvulaceae ) familyasının İpomea cinsini oluşturan bitkilere genel olarak kahkaha çiçeği denir. Çoğu türü çiçeklerini sadece sabahın ilk saatlerinde açıp öğleden sonra güneşte kapaması nedeniyle sabah sefası, gündüz sefası gibi adlarla da bilinirler.

Tropikal ve subtropikak iklimlerde yetişir, otlardan ve çalılardan oluşur 600'den fazla türü bulunmaktadır. Bunlardan bazıları çiçekleri güzel olduğu için, bazıları ise yaprakları gösterişli olduğu için süs bitkisi olarak yetiştirilmektedir. Bazı ipomoea türleri ise; besin bitkisi olarak ve tıbbi amaçla kullanılmaktadır. Tohumları eski çağlardan beri halüsinojenik ilaçların yapımında kullaılmıştır. Aztek rahipleri, geleceği görmek, hastalıkların nedenini bulmak veya kayıp eşyaların yerini tespit etmek için bu çiçeğin tohumlarından hazırladıkarı özel bir içeceği tüketirlerdi. Tohumların içindeki doğal bileşikler ( LSA ), rahiplerin transa geçmesini sağlar ve bu sırada tanrıların onlarla doğrudan konuştuğuna inanılırdı.

İpomoea, Antik Yunanca'da 'tahta kurdu gibi' demektir. Bitkinin sarmaşık formlu olduğunu, bir kurt gibi sarılarak büyüdüğünü ifade eder. Çok hızlı büyür ( 3 - 5 metreye kadar ), destek gerekir, fazla bakım istemez. Çoğu kez dökülen tohumlarından her yıl kendiliğinden biter. Bahçelerin kötü görünen yerlerini kaplayarak yeşil, hoş bir örtü oluşturur. Balkon, teras, verandalarda saksıda da yetiştirilir.

Güneşli, yarı gölge yerleri ve humusça zengin, drenajlı, nemli toprakları sever. Soğuktan hoşlanmaz, fazla sulanırsa çiçek açmayı unutup bol yaprak verir. Tohumdan üretilir.

Kahkaha çiçeği ( ipomoea ), Akşamsefası 'nin aksine sabah çiçek açar ve öğlen olmadan da kapanır. Bu nedenle 'gündüzsefası' adı ile de bilinir. Huni / boru / trompet şeklinde, birbirine bitişik beş taç yapraklı, gösterişli çiçekler açarlar. Ağırlıklı olarak mavi renklidir, pembe, mor ve beyaz renkli çiçekler açan çok fazla kültür çeşitleri vardır. Her gün yeni tomurcuklardan çiçek açar, kapanan çiçeklerini bir daha açmaz. Yaprakları genel olarak kalp şeklinde olup almaşık dizilidir. Tohumları zehirlidir.

Süs bitkisi olarak yetiştirilen en populer İpomoea türleri şunlardır:

Kahkaha çiçeği ( İpomoea purpurea )

- Bayağı kahkaha çiçeği / Gündüz sabah sefası ( İpomoea purpurea ): En çok yetiştirilen ve en populer ipomoea türüdür. Trompet şeklinde, genellikle mavi renkli, pembe veya beyaz renkli çiçek açar. Boyu 4 - 5 m bulur, tek yıllık, sarmaşık formlu ve otsu bir bitkidir.Yaprakları uzun saplı ve kalp şeklindedir. Genellikle çiçeklerinin orta kısmı beyaz veya açık renklidir.

Kahkaha çiçeği ( İpomoea purpurea )
Tohum ve kapsülü

Anavatanı Meksika ve Orta Amerika'dır. Yetiştirildiği çoğu ülkelerde ve yurdumuzda doğallaşmıştır. Bazı ülkelerde istilacı otlar arasında yer alır. Değişik renk ve tonlarda çiçek açan çok fazla kültür formu vardır.

Üç renkli sabah sefası ( İpomoea tricolor )

- Üç renkli sabah sefası / Gündüz sefası / Meksika Gündüz Sefası ( İpomoea tricolor ):

Meksika ve Orta Amerika'ya özgüdür. Bu nedenle 'Meksika gündüz sefası' da denir. Çiçeklerinin merkezi parlak sarı, boğaz kısmı beyaz ve en diş kısmı mavi renklidir. Çoğu zaman İ. purpurea ile karıştırılır. İ. purpurea'ya göre; renk geçişleri keskin değildir, çiçekleri daha büyüktür, gövdesi tüysüzdür. Değişik renklerde çiçek açan çok fazla kültür çeşidi vardır. Kısa ömürlü bir bitkidir.

Mavi şafak çiçeği ( İpomoea indica )

- Mavi şafak çiçeği, Mavi sabah sefası, Gök sarmaşığı ( İpomoea indica ):

Tropikal kökenli, son derece hızlı büyüyen çok yıllık, sarmaşı formlu bir bitkidir. Yaprakları kalp şeklinde veya üç loplu olur. Çiçekleri gün boyu açık kalır ve güneşe göre renk değiştirir. Genel olarak yıl boyu, huni şeklinde mor veya mavi renkli çiçek açar. Diğer kahkaha çiçeği türlerinin aksine, kışın don olmayan bölgelerde kalıcıdır. Uzun ömürlü, güçlü ve istilacı bir bitkidir.

Mavi kahkaha çiçeği - yaprağı ( İpomoea indica )

Her ne kadar bitkinin tür adı Hindistanı işaret etse de anavatanı Amerika'dır.Tropikal ve subtropikal iklim görülen ülkelerde yetişir.

Kardinal sarmaşığı ( İpomoea x sloteri )
Syn: İ. x multifida )

- Kardinal Sarmaşığı, Servi sarmaşığı, Yıldız çadırı sarmaşığı, ( İpomoea x sloteri / Syn: İ. multifida )

Doğal bir tür değildir. Selvi sarmaşığı ( İpomoea quamocliy ) ile kırmızı sabah sefası ( İ. cocinea ) türlerinin yapay bir hibriti / melezidir. İngilizce adı 'selvi sarmaşığı' dır. Yaprakları ipliksi ve incedir. Beş köşeli, beşken / yıldız şeklinde parlak kırmızı renkli çiçekler açar. Tek yıllıktır. hızlı büyür. Destek bulursa birkaç metre boylanır.

Kardinal sarmaşığı ( İpomoea x sloteri )

Bol güneşli ve yarı gölge yerleri ve geçirgen nemli toprakları sever. Saksıda da yetişir. Güneşli yerlerde bol çiçek açar, yaprakları da güzeldir. Arı ve kelebekleri çeker.

Tatlı patates ( İpomoea batatas )

- Tatlı patates ( İpomoea batatas ): Çok yıllık, otsu bir bitkidir. Anavatanı Meksika'dır. Nadir olarak çiçek açar. Değişik renklerdeki yaprakları gösterişli olduğu için, bazı çeşitleri park ve bahçelerde süs bitkisi olarak da yetiştirilir. Yaprakları yeşil, mor ve alacalı olabilir. Yumruları besin olarak yetiştirilenler kadar güzel olmasa da yenir. Yer örtücü olarak kullanılır.

Tatlı patates ve çiçeği

Yazımı bitirirken, bahçenizin toprağı hakkında kısa bir bilgi vereyim isterseniz.

Diktiğiniz kahkaha çiçeğinin ( ipomoea ) rengi toprağınızın kalitesini söyler. Eğer bitkiyi diktiğiniz toprak asidik ise çiçekler daha pembe ve kırmızı tonlarda olur. Eğer toprak bazik ( alkali ) ise çiçekler daha mavi ve mor olur.

Şimdi de, değişik kahkaha türlerinden olan galerimi gezelim. İyi seyirler.